تنش های ایران و آمریکا
بازار خودرو تنها به کارخانه و نمایشگاه وابسته نیست. پشت هر خودرویی که به دست مصرفکننده میرسد، زنجیرهای از تولید قطعات، حمل مواد اولیه، جابهجایی خودرو، واردات، ترخیص، انبارداری و توزیع قرار دارد. به همین دلیل، هرگونه اختلال در مسیرهای حملونقل بینالمللی میتواند با فاصلهای کوتاه خود را در زمان تحویل، هزینه واردات و در نهایت قیمت خودرو نشان دهد.
در ماههای اخیر، تشدید تنشهای منطقهای و اختلال در مسیرهای مهم دریایی، اهمیت این موضوع را بیشتر کرده است. تردد کشتیها از تنگه هرمز در روزهای اخیر بهشدت کاهش یافته و در روز سهشنبه ۱۵ سپتامبر تنها چهار کشتی در دادههای ثبتشده از این مسیر عبور کردهاند؛ در حالی که میانگین ۱۰ روزه پیش از آن ۱۸ کشتی در روز بوده است. البته روی برخی کشتیها ممکن است ردیابی خاموش شده باشد و آمار ثبتشده لزوماً تمام ترددها را پوشش ندهد.
برای صنعت خودرو، چنین شرایطی فقط یک مشکل حملونقلی نیست؛ بلکه میتواند کل زنجیره تأمین را از تأمین قطعه تا عرضه خودرو تحت تأثیر قرار دهد.
چرا صنعت خودرو به حملونقل بینالمللی وابسته است؟
خودرو یکی از پیچیدهترین محصولات صنعتی از نظر زنجیره تأمین است. حتی زمانی که یک خودرو در یک کشور مونتاژ میشود، ممکن است قطعات و مواد اولیه آن از چندین کشور مختلف تأمین شده باشند.
موتور، گیربکس، قطعات الکترونیکی، تراشهها، باتری، سیستمهای ترمز، تجهیزات ایمنی، تایر، قطعات بدنه و حتی مواد اولیه مورد استفاده در تولید خودرو میتوانند از مسیرهای متفاوتی وارد کارخانه شوند.
بنابراین اگر یک مسیر دریایی یا زمینی با تأخیر مواجه شود، مشکل الزاماً به همان محموله محدود نمیماند. تأخیر یک قطعه مهم میتواند زمان تولید یک خودرو را تغییر دهد و در صورت تداوم اختلال، برنامه تولید کارخانه را نیز تحت فشار قرار دهد.
گزارشهای تخصصی صنعت خودرو نیز در سال ۲۰۲۶ نشان دادهاند که اختلال در مسیرهای دریایی منطقه، افزایش هزینه انرژی و تغییر مسیر کشتیها بهطور مستقیم و غیرمستقیم زنجیره تأمین خودرو را تحت تأثیر قرار داده است.
تنگه هرمز چرا برای زنجیره تأمین خودرو مهم است؟
تنگه هرمز یکی از مهمترین مسیرهای انرژی جهان است و اختلال در آن فقط بازار نفت را تحت تأثیر قرار نمیدهد. کاهش تردد کشتیها در این منطقه میتواند هزینه و زمان حمل محمولههایی را که از مسیر خلیج فارس عبور میکنند نیز افزایش دهد.
خودروسازان و شرکتهای حملونقل در چنین شرایطی ممکن است مجبور شوند برای برخی محمولهها مسیرهای جایگزین را بررسی کنند. تغییر مسیر به معنی افزایش مسافت، زمان سفر، هزینه سوخت، هزینه بیمه و گاهی تغییر شیوه حمل است.
از طرف دیگر، افزایش قیمت انرژی نیز هزینه حمل جادهای، دریایی و هوایی را تحت فشار قرار میدهد. گزارشهای اخیر بازار انرژی نشان میدهد قیمت نفت برنت در ۱۶ سپتامبر در محدوده بیش از ۱۰۷ دلار در هر بشکه قرار داشته است؛ موضوعی که میتواند بر هزینههای مختلف زنجیره حملونقل اثر بگذارد.
افزایش هزینه حمل چگونه به بازار خودرو منتقل میشود؟
اثر بحران منطقهای بر قیمت خودرو معمولاً یکباره اتفاق نمیافتد. یک زنجیره مشخص از هزینهها شکل میگیرد.
فرض کنیم یک شرکت قصد دارد تعداد مشخصی خودرو یا قطعات خودرو را از یک کشور خارجی وارد کند. اگر مسیر حمل عادی با محدودیت مواجه شود، ممکن است شرکت مجبور شود مسیر دیگری را انتخاب کند. در این حالت هزینه حمل افزایش پیدا میکند.
به این هزینه ممکن است موارد دیگری مانند افزایش هزینه بیمه، هزینه سوخت، انبارداری، دموراژ، تغییر مسیر زمینی یا دریایی و هزینههای مربوط به انتقال محموله در یک نقطه واسط نیز اضافه شود.
در نهایت، هزینه تمامشده واردات افزایش پیدا میکند.
البته افزایش هزینه حمل بهتنهایی به معنای افزایش قطعی قیمت خودرو نیست. میزان انتقال این هزینه به قیمت نهایی به عواملی مانند نرخ ارز، تعرفه واردات، وضعیت عرضه و تقاضا، حاشیه سود واردکننده و سیاستهای بازار خودرو نیز بستگی دارد.
خودروهای وارداتی بیشتر در معرض اختلال زنجیره تأمین هستند
خودروهای وارداتی معمولاً بیش از خودروهایی که زنجیره تولید داخلی دارند، به حملونقل بینالمللی وابستهاند.
یک خودروی وارداتی باید از کارخانه یا مرکز صادرات در کشور مبدأ به بندر یا پایانه حمل برسد، سپس وارد مسیر بینالمللی شود و بعد از ورود به کشور مقصد مراحل ترخیص و توزیع را طی کند.
هر اختلال در یکی از این مراحل میتواند زمان نهایی تحویل خودرو را تغییر دهد.
این مسئله برای خودروهایی که از شرق آسیا، اروپا یا سایر بازارهای خارجی وارد میشوند اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا مسیر آنها ممکن است شامل چند مرحله حمل و انتقال باشد.
به همین دلیل در شرایط بحرانی، زمان حمل دیگر تنها به فاصله جغرافیایی بین مبدأ و مقصد وابسته نیست و عواملی مانند ظرفیت مسیر، امنیت، بیمه، بنادر، پایانههای زمینی و امکان استفاده از مسیر جایگزین نیز اهمیت پیدا میکنند.
حمل هوایی چه نقشی در تأمین قطعات خودرو دارد؟
حمل دریایی معمولاً برای محمولههای بزرگ و سنگین اقتصادیتر است، اما در شرایطی که یک قطعه ضروری با کمبود مواجه شود، سرعت میتواند اهمیت بیشتری از هزینه داشته باشد.
در چنین شرایطی، حمل هوایی میتواند برای قطعات حساس، قطعات یدکی ضروری یا محمولههایی که توقف آنها ممکن است تولید را مختل کند، مورد استفاده قرار گیرد.
برای مثال، انتقال قطعات از اروپا به ایران در حالت عادی میتواند از مسیرهای مختلف انجام شود، اما در صورت محدودیت زمانی، شرکتها ممکن است گزینههای سریعتر را بررسی کنند. در این زمینه، ارسال بار هوایی به آلمان میتواند نمونهای از مسیرهایی باشد که برای انتقال سریعتر برخی محمولهها مورد توجه قرار میگیرد.
البته هزینه حمل هوایی معمولاً بیشتر از حمل دریایی یا زمینی است و بنابراین انتخاب آن باید بر اساس ارزش کالا، وزن، فوریت و هزینه توقف زنجیره تولید انجام شود.
حمل زمینی؛ مسیر جایگزین برای بخشی از زنجیره تأمین
در شرایطی که حمل دریایی با محدودیت مواجه میشود، مسیرهای زمینی میتوانند برای برخی بازارها اهمیت بیشتری پیدا کنند.
حمل زمینی برای محمولههایی که امکان انتقال جادهای دارند، میتواند انعطاف بیشتری در انتخاب مسیر ایجاد کند؛ هرچند ظرفیت، وضعیت مرزها، قوانین گمرکی، زمان عبور و شرایط جادهای همچنان محدودیتهای خاص خود را دارند.
برای مثال، در تجارت با کشورهای اروپایی، مسیرهای زمینی میتوانند بخشی از زنجیره انتقال کالا را تشکیل دهند. حمل بار زمینی به فنلاند نمونهای از چنین مسیرهایی است که نشان میدهد برای انتقال کالا به مقصدهای اروپایی، حملونقل جادهای میتواند در کنار سایر روشها مورد استفاده قرار گیرد.
در شرایط بحرانی، مسئله اصلی فقط انتخاب «ارزانترین» مسیر نیست؛ بلکه باید ترکیبی از زمان، ریسک، هزینه و قابلیت اطمینان مسیر بررسی شود.
اروپا چگونه از اختلالات حملونقل منطقهای تأثیر میگیرد؟
اروپا نیز بهطور مستقیم و غیرمستقیم از اختلال در مسیرهای انرژی و حملونقل منطقهای تأثیر میپذیرد.
افزایش هزینه انرژی میتواند هزینه تولید و حمل محصولات صنعتی را افزایش دهد. از طرف دیگر، تغییر مسیر کشتیها یا استفاده از مسیرهای جایگزین میتواند زمان رسیدن کالا به بنادر اروپایی را تغییر دهد.
این مسئله برای صنعت خودرو اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا تولید خودرو به جریان مداوم قطعات وابسته است و حتی یک قطعه نسبتاً کوچک، در صورت نبود جایگزین، میتواند در فرآیند تولید مشکل ایجاد کند.
به همین دلیل شرکتهای فعال در زنجیره خودرو معمولاً تلاش میکنند علاوه بر مسیر اصلی، گزینههای جایگزین برای تأمین و حمل کالا نیز داشته باشند.
دانمارک و سایر بازارهای اروپایی چه نقشی در این زنجیره دارند؟
در زنجیره تجارت اروپا، کشورها فقط مقصد نهایی کالا نیستند. برخی کشورها میتوانند در نقش مرکز تجاری، لجستیکی یا توزیعی نیز قرار بگیرند.
برای شرکتهایی که با بازارهای اروپایی کار میکنند، انتخاب مسیر حمل میتواند بر زمان تحویل و هزینه نهایی تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بررسی جداگانه مسیرهای حمل به کشورهای مختلف اهمیت دارد.
در چنین شرایطی، حمل بار از ایران به دانمارک نیز میتواند در چارچوب همین زنجیره حملونقل اروپایی بررسی شود؛ بهخصوص زمانی که فرستنده باید میان حمل هوایی، زمینی یا ترکیبی بر اساس نوع کالا و زمان مورد نیاز تصمیم بگیرد.
بحران منطقهای فقط قیمت خودرو را تحت تأثیر قرار نمیدهد
یکی از اشتباهات رایج این است که اثر بحرانهای حملونقلی را فقط در افزایش قیمت خودرو جستوجو کنیم. در حالی که زنجیره تأمین خودرو چندین متغیر دارد.
ممکن است نخستین اثر، افزایش زمان تحویل خودرو باشد. پس از آن، هزینه حمل و بیمه افزایش پیدا کند. اگر قطعهای با تأخیر برسد، برنامه تولید تغییر کند و در نهایت عرضه برخی مدلها کاهش پیدا کند.
در خودروهای وارداتی نیز ممکن است فاصله بین ورود محموله به کشور و عرضه آن در بازار افزایش پیدا کند؛ زیرا حمل، تخلیه، ترخیص، انبارداری و توزیع همگی تحت تأثیر شرایط لجستیکی قرار میگیرند.
بنابراین نمیتوان هر افزایش قیمت یا تأخیر در عرضه خودرو را مستقیماً به بحران منطقهای نسبت داد. نرخ ارز، سیاستهای وارداتی، تعرفهها، حجم ثبت سفارش، عرضه شرکتها و شرایط بازار نیز همزمان نقش دارند.
واردات خودرو در ایران؛ یک زنجیره چندمرحلهای
در ایران نیز واردات خودرو فقط به خرید خودرو از شرکت خارجی محدود نمیشود. ثبت سفارش، تأمین ارز، حمل بینالمللی، ورود به کشور، تشریفات گمرکی، پرداخت حقوق و عوارض و در نهایت عرضه خودرو، مراحل مختلف این فرآیند هستند.
مقررات واردات خودرو در سال ۱۴۰۵ نیز همچنان یکی از عوامل تعیینکننده هزینه نهایی خودروهای وارداتی است و ارزش خودرو مبنای محاسبه حقوق ورودی، مالیات و سایر هزینههای مرتبط قرار میگیرد.
در نتیجه، حتی اگر هزینه حمل ثابت بماند، تغییر در هر یک از سایر اجزای این زنجیره میتواند قیمت نهایی خودرو را تغییر دهد. برعکس، افزایش هزینه حمل نیز میتواند در کنار این عوامل قرار بگیرد و هزینه نهایی واردات را بیشتر کند.
آیا بحرانهای حملونقل میتواند برنامه فروش خودرو را تغییر دهد؟
بله، اما میزان آن به مدل خودرو، موجودی، مبدأ تأمین و وضعیت محموله بستگی دارد.
اگر یک شرکت از قبل خودرو را وارد کشور کرده و موجودی کافی داشته باشد، اختلال جدید در مسیرهای حمل ممکن است تأثیر فوری بر برنامه فروش نداشته باشد.
اما اگر خودرو هنوز در کارخانه یا مسیر حمل باشد، تأخیر در حمل میتواند زمان ورود محموله را تغییر دهد. در چنین شرایطی، ممکن است برنامه تحویل، زمان عرضه یا حتی تعداد خودروهای قابل فروش در یک دوره مشخص تحت تأثیر قرار گیرد.
به همین دلیل، برای دنبالکنندگان اخبار فروش خودرو، فقط اعلام قیمت یا شرایط ثبتنام اهمیت ندارد؛ وضعیت واردات و زنجیره تأمین نیز میتواند در تحلیل عرضه آینده برخی مدلها مؤثر باشد.
شرکتهای خودروسازی برای کاهش ریسک چه کار میکنند؟
یکی از راهکارهای اصلی در زنجیرههای تأمین مدرن، وابسته نبودن کامل به یک مسیر یا یک تأمینکننده است.
شرکتها میتوانند بخشی از ریسک را با ایجاد موجودی ایمن، استفاده از تأمینکنندگان جایگزین، بررسی مسیرهای حمل مختلف و استفاده ترکیبی از حمل دریایی، زمینی و هوایی مدیریت کنند.
البته این راهکارها هزینههایی نیز دارند. نگهداری موجودی بیشتر، استفاده از مسیرهای جایگزین یا انتقال هوایی قطعات میتواند هزینه زنجیره تأمین را افزایش دهد؛ اما در مقابل، احتمال توقف کامل عملیات را کاهش میدهد.
در شرایطی که اختلالات منطقهای طولانی شوند، اهمیت چنین برنامههایی بیشتر خواهد شد.
جمعبندی؛ زنجیره تأمین خودرو حساستر از همیشه شده است
بحرانهای منطقهای میتوانند زنجیره تأمین خودرو را از چند مسیر تحت تأثیر قرار دهند؛ از کاهش تردد کشتیها و تغییر مسیرهای حمل گرفته تا افزایش هزینه انرژی، بیمه و حملونقل.
کاهش شدید تردد کشتیها در تنگه هرمز در روزهای اخیر نمونهای از همین اختلال است و گزارشهای تخصصی صنعت خودرو نیز اثر این وضعیت بر حمل محمولهها و زنجیره تأمین خودروسازان را بررسی کردهاند.
با این حال، اثر این شرایط بر بازار خودرو برای همه مدلها یکسان نیست. خودروهای وارداتی، قطعات خاص و محمولههایی که وابستگی بیشتری به مسیرهای بینالمللی دارند، بیشتر در معرض تغییر زمان و هزینه حمل قرار میگیرند.
در نهایت، برای بررسی آینده بازار خودرو باید مجموعهای از عوامل شامل هزینه حمل، مسیرهای تجاری، نرخ ارز، قوانین واردات، تعرفهها، موجودی خودرو و وضعیت عرضه را در کنار یکدیگر قرار داد. بحران منطقهای یکی از حلقههای این زنجیره است، نه تنها عامل تعیینکننده قیمت و عرضه خودرو.
About the Author
